card

1. ХҮННҮ ШИРМЭЛ ШИРДЭГ музейн боловсролын хөтөлбөр 

1. ХҮННҮ ШИРМЭЛ ШИРДЭГ музейн боловсролын хөтөлбөр 

Тус хөтөлбөрийг ЕБС-ийн дунд ахлах ангийн сурагчдад зориулан тус музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй хосгүй үнэт үзмэр Хүннүгийн ширмэл ширдэг" үзмэрт түшиглэн боловсруулав. Сурагчид анги бүлгээрээ болон ганцаараа хийх боломжтой. 

COVID-19  вирусын тархалтаас урьдчилан сэргийлж хөл хорио тогтоосн эдгээр өдрүүдэд хүүхдүүд манай цахим хуудас болон олон нийтийн сүлжээн дэх музейн хуудсаар зочилон тус хөтөлбөрт сонгон авсан үзмэрийн тайлбартай танилцаад, зурагт хуудсыг хэвлэн авч эх үзмэрийн зурагтай нь харьцуулан будах үйл ажиллагааг хийх боломжтойгоор нийтэлж байна. Түүхийн хичээлийн онолын хэсэгт Монголчуудын дээд өвөг Хүннү гүрний тухай ерөнхий мэдлэг, Хүннүгийн урлагийн тухай мэдлэг тань тус болох тул сурах бичгээ сэргээн санаж уншаарай. Мөн Хүннүгийн түүхийг өгүүлсэн судалгааны бүтээлийг боломжоороо дэлгэрүүлэн үзээрэй. Үзмэрийн тайлбарыг Монголын түүхийн тайлбар тольд https://mongoltoli.mn/history/h/360 Доктор Г.Эрэгзэнгийн тайлбараар оруулж байна.  

 

Хүннүгийн үеийн археологийн олдвор.

1924 онд П.К.Козловын удирдсан Монгол-Түвдийн шинжилгээний анги Ноён уулын Хүннүгийн язгууртны булшнаас анх эсгий ширмэл ширдэг илрүүлэн олсон байдаг. Хожим 2005 онд Монгол-Францын хамтарсан шинжилгээний анги Гол модны дурсгалт газрын 20-р булш, 2006 онд Монгол-Оросын хамтарсан экспедиц Ноён уулын 20-р булш, 2007 онд Монгол-Солонгосын хамтарсан экспедиц Дуурлиг нарсны 2-р булш зэрэг Хүннүгийн язгууртны булшнаас төстэй эсгий ширмэл ширдэгний тасархай хэсгүүдийг илрүүлж байв. Хүннүгийн булшнаас олдсон ширдэгнүүдийн дийлэнх нь жижиг өөдөс, тасархайнууд бөгөөд хадгалалт их муутай байдаг бол Ноён уулын булшнаас 1924 онд илрүүлсэн эсгий ширмэл ширдэг нь харьцангуй бүтэн, маш сайн хадгалалттай байжээ. Ноён уулнаас илэрсэн эсгий ширмэл ширдэг нь 2.6 м урт, 1.95 м өргөн хэмжээтэй. Эх биеийг сайтар боловсруулсан цагаан эсгийгээр хийж, нүүрэн талд гандаж бор өнгөтэй болсон бөс даавуугаар битүү өнгө татан хүрээлж, төв хэсгийг нь бүдүүн олсон утсаар ширсэн байна. Төв хэсгийн өнгө татаагүй талбай нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөгөөд энэ хэсэгт 3 эгнээгээр тус бүр 8 угалз буюу нийт 24 угалз бүхий усны уялга хээг улаан өнгийн утсаар ширж чимэглэжээ. Усан хээт талбайн гадна талаар 5 см өргөн зээглэсэн хүрээ татсан бөгөөд энэ хүрээ нь улаан, ногоон, шаргал өнгийн дөрвөлжин, чагтан буюу тоонолжин, бариултай тал дугуй зэрэг дүрсийг солбиулан эгнүүлсэн хээтэй юм. Ширдэгний гадна захаар зууван дөрвөлжин хээтэй бор шаргал өнгийн хятад торгоор өргөн эмжээр хийжээ. Энэ эмжээр болон дотор хүрээний хоорондох өргөн зайг шаргал өнгийн эмхэрдсэн олсон утсаар ойрхон хавж ширсний дээр ноцолдож буй 9 хос амьтан, 9 модны хайчилмал дүрсийг өнгийн утсаар зээглэн хатгаж чимэглэсэн байна. Ноцолдож буй 9 хос амьтнаас 5 нь улангассан бух болон бартай төстэй домгийн араатнууд өөд өөдөөс харан тулалдаж буй дүрс бол 4 нь зугатаж буй буга хандгайн төрлийн амьтны нуруунд ассан далавчит араатны дүрс байна. Ширдэгийг чимэглэсэн домгийн шинжтэй эдгээр араатны дүрсүүд нь ихэд алдаршсан бөгөөд Хүннүгийн дүрслэх урлагийн түвшинг илтгэх чухал олдворт тооцогддог. Ноён ууланд малтлага хийсэн П.К.Козловын экспедицийнхэн 6-р булшнаас олдсон ширдэгний нэгийг дундуур нь хайчлан хувааж нэг талыг Монголд үлдээсэн нь өдгөө Монголын Үндэсний музейд хадгалагдаж буй бол нөгөө хэсэг нь ОХУ-ын Эрмитаж музейд буй. Түүнээс гадна Эрмитажид өөр нэг бүтэн эсгий ширмэл ширдэг хадгалагдаж байгаа юм. Монголын Үндэсний музейд буй эсгий ширмэл ширдэгний хэсгийг Монгол Улсын Соёлын өвийг хамгаалах хуулийн дагуу Засгийн газрын тогтоолоор “Монголын хосгүй үнэт өв”-д бүртгэсэн ажээ. (Г.Эрэгзэн) 

Ашигласан ном зохиол

Доржсүрэн Ц. Умард Хүннү (эртний судлалын шинжилгээ) // Studia archaeologica. Tom. I, Fasc.5. УБ., 1961.

Руденко С.И. Культура хуннов и Ноинулинские курганы. М.-Л.,1962.

Сономцэрэн Л. Хүннү нарын урлаг // Studia archaeologica. (Монголын эртний түүх соёлын зарим асуудал). Tom. V, Fasc. 9. УБ., 1972, т. 115-134.

 

Хүннүгийн амьтны загварт урлагийн бүтээлийг хатуу зөөлөн эдээр урлаж ирсний нэгэн жишээ бол Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг Ноён уулан дахь хүннүгийн язгууртны булшнаас илэрсэн зээгт хатгамал бүхий эсгий ширдэг юм. Энэхүү ширдэг нь нүүдэлчдийн дүрслэх урлагийн хосгүй дурсгалын нэг юм. Ширдэгийг сайтар боловсруулсан эсгийгээр хийж, нүүрэн талыг торго бөс даавуугаар битүү эмжиж, түүнээ хөвөөлөн ноцолдож буй хос амьтныг модны хооронд өнгийн утсаар зээглэн хатгажээ. Сөөлжүүлэн өөд өөдөөс харан тулалдаж буй улангассан бух болон арслан барстай төстэй домгийн араатны дүрс, зугатаж буй хандгайн нуруунд ассан домгийн шувууны дүрсийг урласан байна. Энэ зохиомжийг улаан, ногоон, шаргал өнгийн дөрвөлжин, чагтан буюу тоонолжин, бариултай тал дугуй зэрэг дүрсүүдээр солбиулан зээглэсэн хүрээ татжээ. Харин ширдэгний төв хэсгийг өргөшөө гурван эгнээ, уртаашаа найман эгнээ усан хаялага хээгээр битүү ширжээ.

Нэгдүгээр хос амьтны дүрслэл: Олон салаа дэлтэй /эвэртэй/ арслан барс мэт амьтныг сүүлээ дээш агссан байдалтай дүрслэхдээ дэл сүүлний үзүүрийг том махир хошуу бүхий домгийн шувууны толгойн дүрсээр төгсгөж, биен дээр нь өөр өнгийн эсгийгээр зээг тавьж далавчийг хатгажээ. Арслан барс мэт энэ амьтан саваг сүүлтэй сарлагны шилэн хүзүүнээс хазаж сарлаг зөрүүлээд, түүнийг эврээрээ ольж байх аж. Сарлаг амаа ангайн, хэлээ унжуулж, нүдээ бүлтийлгэн, сүүлээ агсан араатантай цухалдан тэмцэж байгаа байдалтай. Сарлагийн саваг, сүүлийг цайвар болон бараан өнгийн утсаар өнгө хоршин урлажээ.

 

Хоёр дахь хос амьтан: Амаа ангайн, хэлээ гаргаж хар хурдаараа давхиж буй хандгайн хондлой дээр сууж, нуруунаас нь хазаж буй махир том хошуутай, шовх чихтэй, том далавчтай домгийн шувууг дүрсэлжээ. Хандгай нуруугаа хотойлгон, ууцаа шарван, урагш мултран зугтахаар хүчээ шавхан байгаа байдлыг энэ тэмцлээр үзүүлжээ. Түүний эх бие дээр өөр өнгийн эсгийгээр зээг тавьж, далавчийг хатгасан байна. Шувууны нүд, хошуу, чихийг цохон үзүүлсний зэрэгцээ хоёр далавч болон сүүлний өдийг дээш махийлган хоёр өнгийн утсаар өнгө хоршуулан хатгаж үзэмж оруулж өгчээ.

Энэхүү ширдэг нь гойд нарийн уртай бөгөөд түүн дээр хатгаж урласан амьтдын дүр төрх, хөдөлгөөн, тэмцлийг ихэд чадварлаг амьд мэт гаргаж чадсан байдаг. Хүннүчүүдийн уран сэтгэлгээний бодит илрэл болсон энэ ширдэг нь чимэглэх урлагийн сор бүтээл бөгөөд Монгол Улсын Засгийн газраас “Түүх-Соёлын хосгүй үнэт өв”-өөр батламжилсан.

      

Ажиллах хуудас хэвлэн аваад будаарай. 

Тайлбарт үзмэрийн цуврал

8. ШОНХ ТАВАН ТОЛГОЙН ХҮН ЧУЛУУ

Хэмжээ:        1608 x 70 x 48 см, жин 800 кг

Материал:          Цагаан гантиг

Олдсон газар:    Дорнод аймаг, Халх гол сум, Шонх таван толгой

Он цаг:               XIII-XIV зуун

Цахимаар түгээж буй цувралын өнөөдрийн дугаарт Монголын эзэнт гүрний үеийн үнэт ховор дурсгалын нэг Шонх таван толгойн хүн чулуун хөшөөг толилуулж байна.

Хүн төрөлхтөн нэн эрт үеэс овог аймаг, төр улсын тэргүүн, цэргийн жанжин зэрэг алдар цуутнуудаа мөнхлөн хүн чулуу босгож, тэдний тахилын онгоны бүрэлдэхүүнд багтаасан байх нь олонтаа.  Монгол нутгаас 70 гаруй олдсон Монгол гүрний үеийн чулуун урлалын ховор дурсгал хүн чулуу хөшөөд нь язгууртнуудын дүр төрх, хувцас заслыг нарийн дүрсэлсэн үнэт эх сурвалж болж байна. Манай нэрт эрдэмтэн, түүхийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D) Д.Баяр дундад зууны монголчуудын хүн чулуудыг судлан тодорхойлж эртний угсаатан судлалын салбарт чухал хувь нэмэр оруулсан билээ.  

Монголын Үндэсний музейн II давхарт буй энэхүү хүн чулуун хөшөөг 1999 онд Дорнод аймгийн Халх гол сумын нутаг “Шонх таван толгой” хэмээх газраас тухайн үеийн ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн, Монголын Үндэсний Түүхийн музей, Соёлын өвийн төвийн  мэргэжилтнүүд залж авчирсан түүхтэй. Учир нь МУ-ын Засгийн газрын 51-р тогтоолоор /1998.4.18/ “Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлийг хамгаалах, сэргээн засварлах үндэсний хөтөлбөр”-ийг батлаж, “...Дорнод аймаг. Халхгол сум. Шонх толгойн хүн чулуу 1998-1999. Соёлын өвийн төв. ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн Монголын үеийн хүн чулуунуудаас ганц бүтэн үлдсэн, хийц маш уран. Хуулбарыг хийж үлдээн, эхийг Монголын Үндэсний түүхийн музейд татан авах” хэмээн зааж уг ажлын хүрээнд дорнын хязгаараас Монголын эзэнт гүрний үеийн ганц бүтэн үлдсэн уг хөшөөг хадгалан хамгаалах, олон нийтэд таниулан музейн үзүүллэгт байрлуулсан түүх ийм буюу.

Хөшөөний дүрслэл

Түшлэгтэй исэр сандалд заларч буй эр хүний дүрийг тун уран чадварлаг цоолборлон урласан, эвдэрч хэмхэрсэн зүйл бараг үгүй бүтэн сайнаараа байгаа нь тун онцлог юм. Зүүн гартаа урт иштэй цомбон хундага барьж, баруун гараа сандлын тохойвч дээр тавьжээ. Шанаархаг өргөн нүүр, жирэвгэр хөмсөг, жартгардуу том нүдтэй бөгөөд бөмбөгөр оройтой, зузаан хүрээтэй, оройдоо жинс, ардаа залаа бүхий дүгрэг малгай өмсч хоёр чихний араар багцалж боосон шибилгэр гэзэг унжуулжээ.

Дээлийнхээ гадуур богино ханцуйтай урт хормойтой, хоёр ташаандаа оноо бүхий хувцас давхарлан өмссөн нь ганц өргөн эмжээртэй, зөв ташуу энгэртэй ба үүний хормой дотуур өмссөн дээлийнхээс арай богино болохыг тун бодитой илэрхийлжээ. Баруун ташаандаа мөлгөр булантай, зүүн ташаандаа дөрвөлжин хэлбэртэй хавтага зүүсэн нь онооны завсраар цухуйж харагдана. Хөлдөө шовгордуу хоншоортой, нимгэвтэр ултай гутал өмссөн нь хормойн дороос цухуйж сандлын дорхи тавцанд гишгэсэн байна. Сандлын хөл хоорондоо зөрөлдсөн ба уулзвар дээр нь цэцэг хэлбэрийн тав гаргаж түшлэгийн арыг цэцгэн хээгээр чимжээ. Анх бүтэн байхдаа дээл хувцасны цээжин хэсгээр битүү хээ угалзтай байсны бүдэг ором мэдэгдэх ба ерөөс энэ хөрөг хүний зүс царай, бие бялдрын хэмжээ харьцааг нарийн сайн илэрхийлж уран чадварлаг дүрслэгдсэнээрээ нэн онцгой. Энд дүрсэлсэн хувцас, гэзэг, эд юмс, сандал суудал зэрэг нь ХIII-ХIV зууны дурсгал болохыг гэрчилнэ. /Ч.Амартүвшин., Монголын түүхийн толь /

 

Энэ хөшөөнөө дүрсэлсэн дээл хувцас, үс гэзэг, исэр сандал зэрэг нь эдүгээ археологийн малтлагуудаар илрэн олдсоор байна.

Тайлбарт үзмэрийн цуврал