МОНГОЛ-АМЕРИКИЙН ХАМТАРСАН “УМАРД МОНГОЛ” ТӨСЛИЙН СУДАЛГААНЫ ТАНИЛЦУУЛГА

Монголын Үндэсний Музей, Америкийн Питссбургийн их сургууль, Америкийн Монгол судлалын төвийн хамтарсан  “Умард Монгол” археологийн судалгааны төсөл нь 2016 оны 7 дугаар  сарын 5-наас 7 дугаар сарын 25 хүртэлх хугацаанд  Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын Соёо багийн нутаг Хөгийн голын сав нутаг, Соёо толгойн дурсгалт газарт ажиллав.

Төслийн Хүрээнд Монголын Үндэсний Музейн Эрдэм шинжилгээний төвийн дарга, доктор Ж.Баярсайхан, эрдэм шинжилгээний ажилтан Ч.Баяндэлгэр, Америкийн Монгол судлалын төвийн судлаач, доктор Жулиа Кларк болон  Австралийн Флиндерсийн их сургуулийн геофизикч, доктор Иан Моффат, АНУ-ын Мэйн их сургуулийн гео-археологич, эртний цаг уур судлаач доктор, Дейв Путнам, Австралийн Макюари их сургуулийн эртний ургамал судлаач Шиан Бэстэл, АНУ-н Эмори их сургуулийн угсаатан судлаач доктор Поол Хүүпэр, Питсбургийн их сургуулийн докторант Камилла, Вашингтоны их сургуулийн докторант Стеффани Клабтри зэрэг олон улсын эрдэмтэн судлаач нар нэг баг болж ажиллав.

Соёо толгойн дурсгалт газар археологийн хайгуул, малтлага судалгаа явуулахаас гадна эртний геологи, газар зүй, геофизик, ургамал зүй, угсаатан болон этноархеологийн цогц судалгааг нэг газар төвлөрүүлэн явуулсан нь  энэхүү төслийн давуу тал болно.

Хайгуул судалгааны ажил:                                                                           Соёо толгойгоос Багсагийн булан хүртэлх 9км квадрат талбайд 20 м нарийвчлалтай явган хайгуул судалгааны ажлыг доктор Жулиа Кларкын удирдлагаар хийсэн бөгөөд хайгуулын явцад уг талбайгаас 67 археологийн дурсгал, 166 ширхэг мал амьтны яс тэдгээрийн хугархай хэсэг, 162 ширхэг ваар савны хагархай хэсгүүд, 364 ширхэг чулуун зэвсгийн хаягдал, цахиур чулуунууд, 7 ширхэг төмөрлөгийн үлдэгдэл буюу нийт 699 ширхэг түүвэр олдвор цуглуулжээ.

Эртний геологийн тогтоцын судалгаа:

Доктор Дейв Путнам Соёо толгойн дурсгалт газрын  геологийн эртний хурдас, давхаргуудыг ойлгох үүднээс Хөгийн голын гарам бүхий элст эргээс урагш модны зах хүртэл 50х50 см хэмжээтэй 6 талбайд туршилтын малтлага хийсэн. Үүний үр дүнд дурсгалт газрын хөрсний бүтэц, соёлт давхаргын тогтоц, гүний хэмжээг тодорхойлсон билээ.

Гео-физикийн судалгаа:

Доктор Иан Моффатийн, Ч.Баяндэлгэр нарын баг хөрсийг гэмтээхгүйгээр дурсгалт газрын соёлт давхаргыг бүхэлд нь тодорхойлох зорилгоор нийт 500х90 м талбайд геофизикийн радар /GPR/ ашиглан судалгаа хийв. Судалгааг хийхдээ тэгш хэмд тэг татаж 0.5 м-ийн нарийвчлалтай тэг татаж GPR-ийн судалгааг явуулав. Судалгааны урьдчилсан үр дүнд дараа жилийн судалгааны  талбайг тодорхойлох, мөн эртний хүмүүсийн ул мөрөөр үлдсэн соёлт давхарга бүхий хэсгүүдийг  тодорхойлох боломжтой болох юм.  Мөн өндөр нарийвчлал бүхий газар зүйн байршил тогтоогч багажаар Соёо толгойд хийсэн малтлагын талбайг сантиметрийн нарийвчлалтай тодорхойлж, дурсгалт газрын дэвсгэр зурагт буулгах,  агаараас авсан гэрэл зургаар дурсгалт газрын гурван хэмжээст дэвсгэр зургийг гаргажээ.

Ургамал зүйн судалгаа

Доктор Шиан Бэстэл (Shehan Bestel)  дурсгалт газрын орчимд ургадаг ихэнх ургамлыг ажиглаж, Соёо толгой орчмын өнөөгийн монголчууд тэдгээрийн хэрхэн амьдрал ахуйдаа ашигладаг талаар зарим мэдээлэл цуглуулсан. Соёо толгойн дурсгалт газраас макро болон микро ботаникийн үлдцүүд цуглуулсан бөгөөд уг цуглуулгын нарийвчлан судалж, дурсгалт газрын орон нутгийн байгал цаг уурын өөрчлөлт, ургамлын аймгийн түүхэн өөрчлөлтийг гаргаж ирэх зорилгоор ургамал зүйн судалгааг явуулсан байна.

Малтлага судалгаа

Соёо толгойн неолитийн бууц суурины орчим гурван газарт 2х2 м хэмжээтэй туршилтын малтлага хийв. Бид урьд жилийн судалгаа болон энэ жилийн судалгаанд үндэслэн энэхүү дурсгалт газар нь шинэ чулуун зэвсгийн сүүл үеийн нэг соёлт давхаргатай болохыг олж мэдсэн юм. 2003 оны судалгаагаар илрүүлсэн мод, ваар болон хөрсний дээжид хийсэн он цаг тогтоох радио-карбоны шинжилгээгээр 6090+/-70 ВР3., 5440+/-130 ВР жилийн өмнө холбогдох нь тогтоогдсон [The Hovsgol Deer Stone Project 2003 Field Report. Washington., May 2004. page 10]  билээ. Энэ жилийн малтлагаар илрүүлсэн олдворууд нь бүхэлдээ монгол орны бусад неолитын дурсгалт газруудаас олддог чулуун зэвсгүүдтэй ижил төстэй байна. Өмнөх жилүүдэд малтсан малтлагын дугаарыг үргэлжлүүлэн №6,7,8 хэмээн дугаарлан малтав.

Туршилтын малтлага №6 (Unit 6):Энэхүү малтлага нь Соёо толгойн баруун хэсэг болон 50х50 см хэмжээтэй геологийн туршилтын малтлагын үргэлжлэлийг тодорхойлох зорилгоор хийгдсэн болно.  Өөрөөр хэлбэл эртний соёлын үлдэц болон геологийн үйл явцыг нэгэн зэрэг ойлгоход тус дэм болсон билээ. Өнгөн хөрснөөс доош 125 см гүн хүртэл соёлын ул мөр үргэлжилсэн болон түүнээс цааш цэвдгийн төвшин хүртэл 165 см гүн хүртэл малтсан. Энэхүү туршилтын малтлагаас амьтны ясны хугархай хэсгүүд 376 ш, ваар савны хагархай 6 ширхэг,  чулуун зэвсгийн хаягдал цахиур 1ш гарсан.

Туршилтын малтлага №7 (Unit 7):Энэхүү малтлага нь дурсгалт газрын зүүн хойд хэсгийн талаар мэдээлэл цуглуулах зорилготой хийгдсэн. Малтлагын талбай нь голын эргийн дагуу нурж, борооны усаар угаагдсаны улмаас гадаргуун дээр ил харагдаж байсан бүлэг чулуун зэвсгийн хаягдал цахиур бүхий гадрын ойролцоо байсан бөгөөд өнгөн хөрснөөс доош 115 см гүн хүртэл соёлын ул мөр (олдвор) үргэлжилж байсан бол түүнээс доош 150 см гүн хүртэл малтахад ямар нэгэн олдвор гарсангүй. Уг малтлагаас нийт  мал, амьтны ясны хугархай хэсэг 25 ш, чулуун зэвсгийн хаягдал цахиур 22 ширхэг тус тус илрүүлэн олсон болно.

Туршилтын малтлага №8 (Unit 8):  Энэхүү малтлага нь галын ор бүхий бөөн чулууд болон ваар савны хагархай, чулуун зэвсгийн хаягдал  зэрэг олноор байсан хэсэг газрын ойролцоо хийгдсэн. Мөн 2015 онд шинэ чулууны үед хамаарах олон тооны ваар савны хагархай илрүүлэн олсон туршилтын малтлага №5-ын ойролцоо байв. Энэ малтлагын талбайг өнгөн хөрснөөс доош  80 см гүн хүртэл малтсан бөгөөд 50 см гүнээс хамгийн сүүлийн олдвор гарсан. Малтлагаас нийт ваар савны хагархай 3 ш, мал амьтны ясны хугархай хэсэг 9 ширхэг гарав.